Διδάσκουσα: Παναγιώτα Σαμπάλου
Η έννοια του ασυνειδήτου υποδηλώνει ότι μεγάλο μέρος της συμπεριφοράς μας, ίσως το μεγαλύτερο, καθορίζεται από ασυνείδητες δυνάμεις και ότι μεγάλο μέρος της ψυχικής μας ενέργειας καταναλώνεται είτε για την ανεύρεση μιας αποδεκτής εξωτερίκευσης ασυνείδητων επιθυμιών είτε για την διατήρηση τους στο ασυνείδητο. Αξιοσημείωτο στην ψυχαναλυτική έννοια του ασυνειδήτου είναι το μέγεθος των ασυνείδητων επιδράσεων και τα κίνητρα για αυτές τις επιδράσεις. Ορισμένες σκέψεις, συναισθήματα και κίνητρα υπάρχουν στο ασυνείδητο για λόγους άμυνας. Με άλλα λόγια, αν τους επιτρέψουμε να γίνουν συνειδητά, θα μας προκαλέσουν πόνο και δυσφορία.
Για παράδειγμα, η ανάκληση οδυνηρών αναμνήσεων από το παρελθόν, η αναγνώριση του αισθήματος του φθόνου και της εχθρότητας, ή η αναγνώριση της επιθυμίας του ατόμου να συνουσιαστεί με ένα απαγορευμένο πρόσωπο ή να βλάψει ένα αγαπημένο πρόσωπο, μπορεί να δημιουργήσει μεγάλη δυσφορία στο άτομο αυτό. Έτσι, κατ’ αναλογία με την επιδίωξη της ευχαρίστησης και την αποφυγή του πόνου, ζητούμε να κρατήσουμε αυτές τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τα κίνητρα έξω από την συνείδηση μας.
Πέρα από την διατήρηση των σκέψεων, των συναισθημάτων και των αναμνήσεων στο ασυνείδητο για λόγους άμυνας, η ψυχανάλυση υποστηρίζει ότι αυτό που υπάρχει στο ασυνείδητο μπορεί να εξωτερικευθεί στην καθημερινή μας συμπεριφορά μέσα από τις παραδρομές της γλώσσας, τις παρανοήσεις, τα τυχαία γεγονότα και την «αντίθετη προς το χαρακτήρα μας» ή φαινομενικά παράλογη συμπεριφορά.
Με άλλα λόγια, τα υποκείμενα αληθινά συναισθήματα και κίνητρα μπορεί να εξωτερικευτούν πάρα τις προσπάθειες μας να τα θάψουμε στο ασυνείδητο. Δεν είναι μόνο το ότι συνιστούν ένα κομμάτι του εαυτού μας που αγνοούμε, αλλά ότι αυτό το κομμάτι επηρεάζει την καθημερινή μας συμπεριφορά, συχνά με τρόπο που προκαλεί απορία τόσο σε εμάς όσο και στους άλλους.
Ο Sigmund Freud, πρότεινε ότι το άτομο αποτελείται από τρία (3) επίπεδα συνείδησης. Αυτά τα επίπεδα περιγράφουν πώς λειτουργεί το μυαλό και πώς οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι αναμνήσεις μας διαμορφώνουν τη συμπεριφορά μας και την διάθεση μας.
- Συνειδητό (Conscious): Είναι το επίπεδο της συνείδησης στο οποίο έχουμε άμεση πρόσβαση. Περιλαμβάνει σκέψεις, συναισθήματα και αντιλήψεις που γνωρίζουμε και βιώνουμε τη δεδομένη στιγμή. Παράδειγμα: «Πεινάω τώρα», «Σκέφτομαι τι θα απαντήσω».
- Προσυνειδητό (Preconscious): Είναι οι σκέψεις και αναμνήσεις που δεν βρίσκονται άμεσα στη συνείδησή μας, αλλά μπορούμε εύκολα να τις φέρουμε στη μνήμη αν το θελήσουμε. Παράδειγμα: Το τηλέφωνο ενός φίλου, αναμνήσεις από το σχολείο, το όνομα κάποιου καθηγητή.
- Ασυνείδητο (Unconscious): Το βαθύτερο και πιο σημαντικό επίπεδο σύμφωνα με τον Freud. Περιλαμβάνει επιθυμίες, τραύματα, φόβους, συγκρούσεις και αναμνήσεις που έχουν κατασταλεί γιατί είναι απειλητικά ή δυσάρεστα για το συνειδητό. Το ασυνείδητο επηρεάζει τη συμπεριφορά και τις επιλογές μας, ακόμα κι αν δεν το καταλαβαίνουμε. Συχνά εκδηλώνεται μέσω ονείρων, παραδρομών λόγου, συμβόλων, φαντασιώσεων και νευρωτικών συμπτωμάτων.
Ο Freud παρομοίασε τον εγκέφαλο με ένα παγόβουνο
- Το συνειδητό είναι η κορυφή του παγόβουνου (ό,τι φαίνεται).
- Το προσυνειδητό είναι λίγο κάτω από την επιφάνεια.
- Το ασυνείδητο είναι το μεγαλύτερο κομμάτι, βαθιά κάτω από το νερό, μη προσβάσιμο άμεσα.
«Δεν μπορώ να θυμηθώ την εμφάνιση της γκουβερνάντας μου. Ξέρω μονάχα το όνομα της, Μπέρθα, η φωτεινή. Θυμάμαι, όμως, καθαρά τη μέρα που έφυγε. Μου έδωσε σαν αποχαιρετιστήριο δώρο ένα χάλκινο νόμισμα τριών πφένιχ. Από εκείνη την μέρα με καταδιώκει ο αριθμός τρία. Λέξεις όπως τριάδα, τρίγωνο, τριπλή συμμαχία, μου δημιουργούν ένα δυσάρεστο αίσθημα. Όχι μόνο οι λέξεις αλλά και οι ιδέες που συνδέονται με αυτές, ναι, και ολόκληρο το σύμπλεγμα των ιδεών που χτίζει γύρω τους το ιδιότροπο παιδικό μυαλό. Για αυτόν το λόγο ήμουν από τα πρώτα κιόλας χρόνια της παιδικής μου ηλικίας επιφυλακτικός απέναντι στο Άγιο Πνεύμα, επειδή είναι το Τρίτο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, ενώ η τριγωνομετρία αποτελούσε πληγή κατά τα σχολικά μου χρόνια. Ναι το τρία είναι για μένα μοιραίος αριθμός».
Αυτό το απόσπασμα περιγράφει μια έντονη παιδική βιωματική εμπειρία και την εμμονή με τον αριθμό τρία μετά από ένα τραυματικό γεγονός (αποχώρηση γκουβερνάντας), υποδηλώνοντας συμβολισμό (τριάδα, τρίγωνο), δυσφορία και μια βαθιά, υποσυνείδητη σύνδεση με το παρελθόν, κάτι που συχνά συναντάται σε έργα με ψυχολογικό βάθος ή σε ψυχαναλυτικές περιπτώσεις όπου τα παιδικά τραύματα επηρεάζουν την ενήλικη ζωή.
- Η Μπέρθα, η φωτεινή: Ένα όνομα που συνδέεται με το φως, αλλά η εικόνα της έχει χαθεί, δείχνοντας μια διακοπή στην παιδική μνήμη.
- Το χάλκινο νόμισμα των τριών πφένιχ: Το κλειδί της εμμονής. Ένα μικρό αντικείμενο που σφραγίζει τη στιγμή της απώλειας και γίνεται σύμβολο του αριθμού τρία.
- Η εμμονή με το τρία: Το μοιραίο νούμερο. Δυσφορία, καθώς συνδέεται άρρηκτα με την παιδική εμπειρία.